Portal Islam w Polsce

Rola Isnadu w zachowaniu cywilizacji muzułmańskiej (część pierwsza)

Sobota, Marzec 05, 2005

Gdyby nie było Isnadu, Sunna nie mogłaby być źródłem ahkam (werdyktów prawnych), bylibyśmy pozbawieni możliwości precyzowania i zawężania tego, czego nie precyzuje i nie zawęża Qur’an. Rolą Sunny jest przecież rozjaśnianie Qur’anu, a także rozwijanie podjętych w nim tematów.
Gdyby nie było Isnadu, nie byłoby również możliwe wyprowadzenie werdyktów Szari’a do zmieniających się realiów życia. Obce elementy przeniknęłyby do myśli muzułmańskiej i zmieniłyby ją w myśl niemuzułmańską.
Isnad jest czymś niezbędnym dla zachowania czystości i jasności wykładni muzułmańskiej. Umożliwia on nam rozwiązywanie nowych problemów, jakie się pojawiają, przez prawnicze źródło, które przekazuje. ‘Abdullah ibn Mubarak, nauczyciel al-Buhariego, wcale nie przesadził, mówiąc, że:

Isnad jest częścią Din (religii), gdyby nie Isnad każdy mówiłby co tylko chce

Omawiamy to zagadnienie dlatego, że orientaliści podważali naukę Isnadu, a przez to podważali wiarygodność przekazanych przez Isnad narracji.

Pierwszym orientalistą, który odrzucił hadisy jako źródło historyczne, był Ignaz Goldziher (w drugim tomie swojej książki, zatytułowanej “Studia Muzułmańskie"). Po Goldziherze pisał o tym również Joseph Schact (w swojej pracy zatytułowanej “Źródła muhammadowskiej jurysprudencji”, wydanej w 1950 roku). Rozwinął on jego teorię i usiłował przedstawić jakiś namacalny dowód, który by ją potwierdził. Ostatnio pisał o tym Gautier Juynboll (w swojej pracy zatytułowanej “Tradycja Muzułmańska"). Studia nad chronologią, pochodzeniem i autorstwem wczesnych hadisów doprowadziły do powstania metod, które rzekomo udowodniły fałszywą naturę literatury hadisów. Orientaliści skupili się zatem na pracy, która miała wzbudzić wątpliwość, co do wiarygodności muzułmańskich źródeł. Uznali, że hadisy odzwierciedlały porządek polityczny czasów, w których je fabrykowano, sekciarskie spory mające miejsce w drugim i trzecim wieku Hidżrah. Muzułmanie nie mieli zatem żadnych podstaw, aby twierdzić, że hadisy powstały w czasach Proroka Muhammada (sal allahu alejhi wa salaam) i jego szlachetnych towarzyszy (radi allahu anhum).

Jest to jeden z najpoważniejszych zarzutów jaki orientaliści stawiają myśli muzułmańskiej. Podważanie źródeł tej myśli sprawia, że sama jej wiarygodność jest zagrożona. W tym miejscu należy zaznaczyć, że tak ukształtowany orientalistyczny sposób myślenia wywarł wpływ na modernizm. Skutkiem tego jest to, że w jego dyskursie zauważamy brak politycznej myśli islamu. Dzieje się tak dlatego, że nie uważa się Sunny za źródło prawa. Ten problem dotyczy również części Muzułmanów, którzy przywiązują do Sunny mniejszą uwagę niż do Qur’anu. Umniejszanie znaczenia Sunny spowodowane jest tym, że hadis wymaga dalszych studiów i badań. Prowadzi to do sytuacji, w której ludzie zaniedbują i pomijają ahkam (werdykty prawne), tylko dlatego, że nie znajdują ich w Qur’anie.

Czy można jednak umniejszać znaczenie hadisu, kiedy właśnie w nim zawarta jest informacja o jedności Muzułmanów i obowiązku mianowania Kalifa?

Ponadto to w nim znajduje się przepis mówiący o tym, że kobieta nie może być władcą. Jeżeli poznamy reguły, które rządzą nauką Isnadu, zrozumiemy również to, że jej rola jest nie do przecenienia. Muzułmanie są spragnieni wiedzy o tej nauce, zwłaszcza dzisiaj, kiedy nie istnieje Państwo Muzułmańskie. Wielu orientalistów atakuje podstawy prawne, na których się ono opiera. Podważają oni autentyczność hadisów, które w swojej treści zawierają opis systemu politycznego. Twierdzą nawet, że zostały one sfabrykowane przez Umajjadów. Miało to rzekomo służyć legitymacji ich władzy. Odrzucają lekturę hadisów, która w tym wypadku jest czymś niezbędnym. Wszystko to powoduje, że zniekształca się obraz islamu, takim jakim jest on w rzeczywistości.

Doprowadza to do sytuacji, w której mamy pozór tej religii i pozór dowodu, który rzekomo ją obala.

Islam mieści w sobie szczegółowy opis systemu politycznego, społecznego i ekonomicznego, dlatego też, w tej pracy wkroczymy na pole legitymacji Sunny jako źródła prawa. Udowodnienie tego leży w udowodnieniu metodologii hadisów, która umożliwiła zachowanie Sunny, a co za tym idzie samej cywilizacji muzułmańskiej. W tej krótkiej pracy nie będziemy skupiać się na metodologii hadisów, z punktu widzenia nauki Musatalah al-Hadith (nauka o hadisie), jak zwykle się to czyni, ale na istotnych aspektach dotyczących koncepcji samej metodologii.

Historyczne tło i narodziny Isnadu

Zanim jednak omówimy metodologię hadisów, przedstawimy historyczne tło powstania nauki Isnadu. Dzięki temu będziemy w stanie zrozumieć, w obliczu jakich problemów stali Muzułmanie, chcąc zachować muzułmański konstrukt myślowy i prawniczy. Jakie musieli wykształcić narzędzia badawcze, aby odrzucić to co fałszywe i sfabrykowane, aby odróżnić to, co jest wiarygodne, od tego, co wiarygodne nie jest.

Studia nad muzułmańską historią ukazują nam, że w czasach Wysłannika (sal allahu alejhi wa salaam) nie istniał problem “potwierdzenia wiarygodności”, ponieważ przebywał On (sal allahu alejhi wa salaam) wraz ze swoimi Sahabah (radi allaahu anhum), a oni byli w stanie wzajemnie się sprawdzać (z zapamiętanych przez siebie narracji) i poprawiać ewentualne błędy. Jako przykład może tu posłużyć Umar (radi allahu anhu), który pewnego razu przekazał, że Wysłannik (sal allahu alejhi wa salaam) powiedział:

Umierający jest karany przez płacz jego rodziny

Aisza (radi Allahu anha) jednak poprawiła go, mówiąc:

Prorok (sal allahu alejhi wa salaam) powiedział to odnosząc się do Żydówki, która została ukarana, podczas gdy jej rodzina ją opłakiwała.

Miała na myśli to, że została ona ukarana, dlatego, że umarła w (stanie) kufr, podczas gdy rodzina płakała, a nie dlatego, że rodzina ją opłakiwała. W tym czasie Isnad był w swoim początkowym stadium rozwoju, a to spowodowane było “bliskością i obecnością” Proroka (sal allahu alejhi wa salaam) (dostępne było źródło odniesienia). Widzimy wyraźnie, że pomimo tego, Sahabah przykładali olbrzymią wagę do przekazywanych przez siebie narracji i poprawiali się, kiedykolwiek tylko zachodziła taka potrzeba.

Nie pozostawiono miejsca na jakąkolwiek wątpliwość. Pierwsza historyczna relacja, która mówi o fabrykowaniu hadisu, pochodzi z czasu po pierwszej wojnie, która toczyła się między Alim (radi allahu anhu), a Muawijją (radi allahu anhu) (z trzydziestego piątego roku Hidżrah, po zabójstwie kalifa Usmana (radi allahu anhu)). Według Ibn Sirina, który zmarł w sto dziesiątym roku Hidżrah:

Nie pytano o Isnad, aż do wybuchu Fitnah, wówczas powiedziano: “Wymieńcie nam waszych ludzi.” Przekaz tych, którzy należeli do Sunny, zaakceptowano, tych którzy wprowadzali innowacje, odrzucono.

Po tym czasie zaczęto fabrykować coraz więcej hadisów, które tylko odzwierciedlały polityczne różnice. Według Ibn Abi al-Hadida:

Przedstawiano kłamstwa w hadisah i miało to służyć wyłącznie Shi’ah. Na początku (to) oni fabrykowali wiele hadisów na korzyść swoich ludzi, kierowała nimi wrogość do ich przeciwników. Kiedy Bakrijja (zwolennicy Abu Bakra) odkryli to, co uczynili Shi’ah i (ze swej strony również) fabrykowali hadisy na korzyść swoich ludzi.

Niezgodność w ‘Aqaa`id (wierze) również doprowadziła do niegodziwego fabrykowania hadisów, w celu udowadniania swoich racji.
Niektóre sfabrykowane hadisy, miały służyć do przekonywania o słuszności czyjejś szkoły myśli, bądź jej założyciela np:

Będzie pośród mojej Ummah człowiek zwany Abu Hanifah, który będzie Suraj (światłem) mojej Ummah.

Dysponujemy również sfabrykowanym hadisem odnoszącym się do ash-Shafi’i, który mówi:

Będzie pośród mojej Ummah człowiek zwany Muhammad b. Idris, który będzie bardziej szkodliwy dla mojej Ummah niż Iblis.

Do innych ludzi, którzy fabrykowali hadisy, zaliczyć można również tych, którzy byli pobożni i mieli dobre intencje, którzy chcieli dodawać Ta’aat (posłuszeństwo, poddanie) lub tych, którzy opowiadali historię (Qussas), którzy chcieli zabawiać ludzi niesamowitymi opowieściami.
Spośród innych ludzi wymienić można jeszcze Zindiqs. Byli to ludzie, którzy otwarcie manifestowali islam, ale w głębi duszy nienawidzili go i chcieli go zniszczyć (swoimi fabrykacjami hadisów), sprawiając wrażenie jego rzekomej niedorzeczności.

Wyzwania, w obliczu których stanęli Muzułmanie

Odrodzenie jest intelektualnym rozwojem. Kiedy społeczeństwo rozwija swoje myśli, pogłębia je i sprawia, że stają się jasne i subtelne, jest zdolne do rozwiązania (z odrodzonej perspektywy) większości swoich problemów. Tych, które w przeszłości wydawały się zbyt trudne do rozwiązania. Jednym z najlepszych przykładów takiego odrodzenia, osiągniętego w drodze intelektualnego rozwoju, jest sposób, w jakim Muzułmanie uporali się z problemem “wiarygodności” hadisów. Już podany wyżej historyczny szkic pokazuje, jak poważnej wagi był ten problem. Ilość pracy do wykonania, jaka stała przed Muzułmanami była ogromna. Było tysiące przekazicieli (narracji), rozrzuconych po najdalszych obszarach świata muzułmańskiego i jeszcze większa liczba narracji, która wymagała starannego przebadania. W gronie muzułmańskich uczonych postanowiono zebrać te ustne przekazy. Zgromadzić je w kolejności, od najsłabszych do najsilniejszych, według łańcucha ich przekazicieli. Nigdy przedtem w historii nie znano takiej metody naukowej sprawdzania wiarygodności. Wszystko to miało miejsce w czasach, w których najlepszym miejscem do przechowania informacji była ludzka pamięć i ona też była w tym czasie niezwykle rozwinięta. Najszybszym zaś środkiem komunikacji byli konni posłańcy.

Co należało uczynić aby ochronić hadisy?

Musiano ustalić “ciągłość” hadisu, co oznacza tylko, że w łańcuchu przekazicieli (narracji) nie mogło być żadnych pustych miejsc, przerw. To wymagało skatalogowania dat urodzenia i śmierci przekazicieli, oraz zbadania tego, czy mieli możliwość się spotkać i przekazać sobie narracje. Oprócz tego podjęto się zbadania wiarygodności samych przekazicieli (czy byli uczciwi i nie kłamali). Zasadą jaka obowiązywała w nauce Isnadu było to, że jeżeli jedno miejsce w łańcuchu było słabe , bądź zawierało błąd, nie uznawano całości łańcucha. Łańcuch ma tą właściwość, że stanowi jedną całość i każda jego część składowa jest konieczna i potrzebna do podtrzymania tej całości. Wystarczył zatem jeden kłamca w łańcuchu, aby osłabić narracje pozostałych prawdomównych przekazicieli. Pamiętać też należy, że zazwyczaj istnieje więcej niż jeden łańcuch hadisu.
Prawdomówność była podstawowym warunkiem bycia przekazicielem narracji. W celu potwierdzenia czyjejś “prawdomówności” wykształciły się następujące nauki:

1. ‘ilm tariikh rowaah – (droga przekazicieli) nauka ta zajmowała się ustaleniem dat urodzenia i śmierci przekazicieli

2. ‘ilm dżarh wat ta’diil - nauka ta zajmowała się omówieniem cech przekazicieli np. ze ktoś ma słaba pamięć.

3. ilm ghariib al-hadith – (nauka o obcych hadisach) nauka ta zajmowała się studiami nad wszelkimi nieprawidłowościami w matn (treść) i isnadzie (łańcuch).

4. ‘ilm mukhtalafil hadith – (nauka o różnorodności hadisów) nauka ta zajmowała się technikami godzenia i przeważania widocznie sprzecznych hadisów.

Literatura biograficzna (ridżal)

Pierwszą czynnością jaką należało wykonać, było poznanie prawdziwości osoby, która przekazywała narracje. Mówi o tym Allah (subhana wa teala), co w języku polskim oznacza:

O wy, którzy wierzycie! Jeśli przyjdzie do was jakiś zły człowiek (Fasiq) z wieścią, to starajcie się rozeznać, żebyście nie urazili ludzi nieświadomie i abyście potem nie żałowali tego, co uczyniliście.

(TZQ Al - Hudżurat: 6)

W tym miejscu znajduje się ‘illah (powód) sprawdzania i potwierdzania przekazu, dlatego, że brak weryfikacji prowadzi nieuchronnie do przyjęcia fałszywego przekazu. Na podstawie tego ajatu Muhadici (l. poj) Muhaddithiin (l. mn.) zaczęli poszukiwać informacji o przekazicielach po to, żeby sprawdzić i potwierdzić wiarygodność ich narracji. Doszli do wniosku, że należy sprawdzać przekazicieli i przekazane prze nich narracje, a następnie pisać o zawartych w nich błędach. Dowód na to wyprowadzony jest z Shar’iah.
Al - Bukhari przekazał, na podstawie autorytetu Aiszy (radi Allahu anha), że:

Człowiek przyszedł i poprosił, czy może stanąć przed obliczem Wysłannika Allaha. Prorok powiedział: “Wpuście go, co za zły brat swojego ludu lub syn swojego ludu.” Kiedy jednak ten mężczyzna został wpuszczony, Prorok przemówił do niego w bardzo uprzejmy sposób. (i kiedy ten człowiek odszedł) Powiedziałam: “O Wysłanniku Allaha! Powiedziałeś to co powiedziałeś, a mimo to mówiłeś (do niego) w bardzo uprzejmy sposób?” Prorok powiedział: “O Aiszo! Najgorsi ludzie, to są ci, których opuszczają lub zostawiają po to, żeby uchować się przed ich brudnym językiem i od ich grzesznego, złego postępowania.

Ten hadis uczy nas, że w sytuacji kiedy ostrzega się Muzułmanów przed czymś, co może wyrządzić szkodę, dozwolone jest obmawianie. Rasulullah (sal allahu alejhi wa salaam) ostrzegał przed tym człowiekiem (tj. ‘Uyaynahem b. Hisnem), który mówił o sobie, że jest muzułmaninem, a w rzeczywistości nim nie był. Rasulullah (sal allahu alejhi wa salaam) chciał ostrzec muzułmanów przed nim, dlatego wyjawił im jakim był on złym człowiekiem.
To jasno jest przedstawione w wypowiedzi Proroka (sal allahu alejhi wa salaam). Użył złych słów nie dlatego, żeby kogoś obrazić, ale żeby ostrzec muzułmanów przed złem. Ten kto używa złych słów jest najgorszym z ludzi, dlatego Prorok (sal allahu alejhi wa salaam) mówił do niego w uprzejmy sposób. Imam al-Qurtubi komentując ten hadis, powiedział:

Hadis zawiera zgodę na obmawianie kogoś, kto otwarcie pokazuje swój Fisq (grzech) lub Fahsh (uwidocznienie jego grzechów) i tego spośród niesprawiedliwych władców lub tych, którzy nawołują do innowacji, jednakże dozwolone jest to tylko w uprzejmy sposób, tak długo jak nie prowadzi to do osłabienia wiary w Allaha (subhana wa teala).

Jeżeli odniesiemy to wszystko do przekazicieli hadisów, staje się jasne, że niegodziwi przekaziciele nie wyrządzają krzywdy muzułmanom, ale samemu islamowi. Dlatego też, odnotowywanie ich niegodziwego zachowania, służy ochronie tekstów prawniczych. Żaden hadis nie zostanie od nich przyjęty. Wysiłek podjęty w celu sprawdzenia relacji dał podwaliny nauce Ridżalu (wiedza o biografiach przekazicieli i porównanie ich) i Dżarh (wiedza o uchybieniach, wadach) i Ta’diil (dobrych świadectwach). Informacja o uczciwości i prawdomówności przekaziciela zawsze była odnotowywana, niezależnie od tego czy potwierdzało to, bądź podważało jego wiarygodność. Podważenie wiarygodności (Ta’n) przekaziciela oparte na uczciwych dowodach, było rozpatrywane jako część Diin (religii), dlatego, że było to konieczne w celu ochrony Diin (religii). Krytycy rijal nie pomięli nikogo w swojej ocenie, nawet syn mógł krytykować swojego ojca. Zostało przekazane, że:

Pewni ludzie spytali się ‘Aliego b. al-Madiiniego o jego ojca. On powiedział: Spytajcie kogoś innego. Powtórzyli pytanie. Zamilkł, następnie podniósł głowę i powiedział: To jest (część) Diin (religii). On (mój ojciec) jest słaby (da’iif).

Z tego samego powodu, ludzie, tacy jak wielki uczony Tabi’I ‘Ata b. as-Saa`ib i znany ze swojej Siirah Ibn Ishaq nie zostali pominięci w krytyce. Yayha b. Ma’iin powiedział:

Krytykowaliśmy ludzi, którzy byli zapisani do Raju ponad sto lat temu.

To co nimi kierowało, to był strach przed Allahem (subhana wa teala), a nie przed ludźmi. Zostało przekazane, że Yahya b. Sa’iid al-Qattan został zapytany:

Nie obawiasz się tego, że ci ludzie, których hadisy odrzuciłeś, będą świadczyć przeciwko tobie przed Allahem?” On powiedział: “Nie, ci ludzie powinni spierać się ze mną. To jest lepsze niż to, że Wysłannik Allaha (subhana wa teala) mógłby świadczyć przeciwko mnie, mówiąc: “Dlaczego przekazałeś hadis, który uważałeś za kłamstwo?

Wyślij znajomym

Pokrewne Tematy

Rola Isnadu w zachowaniu cywilizacji muzułmańskiej (część pierwsza)

Sobota, Marzec 05, 2005